Na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, zaledwie kilka kroków od potężnej katedry, stoi skromna, lecz kluczowa dla historii Polski świątynia. Jej historyczna nazwa, Sancta Maria in Summo Posnaniensi, nawiązuje do faktu wybudowania obecnego kościoła na miejscu przedromańskiej świątyni wzniesionej według kronik śląskich z XIII i XIV wieku już w 965 roku z inicjatywy Dobrawy, żony Mieszka I, jako świątyni palatialnej grodu książęcego na Ostrowie Tumskim.
Gotycki kościół i stojące tu wcześniej palatium Mieszka I z kaplicą księżnej Dobrawy to wyjątkowe miejsca na terenie wyspy katedralnej. Choć budynek nie przyciąga monumentalnością sąsiedniej katedry, to właśnie tutaj, na terenie wczesnopiastowskiego grodu, rodziła się chrześcijańska historia Polski. Losy tej świątyni splatają się bowiem z najstarszym miejscem kultu Bogarodzicy na ziemiach polskich, gdyż obecny, gotycki kościół kontynuuje tradycje kultu maryjnego pierwotnej kaplicy grodowej z X wieku. Na przestrzeni wieków ten niewielki kościółek był wielokrotnie przebudowywany, niszczony, grabiony, zamieniony na magazyn w czasie II wojny światowej, ostatecznie został odnowiony przy udziale Funduszy Europejskich w 2021 roku i wraz z artystyczną instalacją wokół przypomina, że to właśnie „tu się wszystko zaczęło…”. Każdy fragment jego murów – od fundamentów po sklepienia – jest wyjątkowym świadkiem historii, wiary, modlitwy i nadziei.
Historia kościoła
Istniejący obecnie gotycki kościół Najświętszej Maryi Panny in Summo Posnaniensi, czyli na grodzie poznańskim, jest już kolejną budowlą, wzniesioną w latach 1430-1447, a konsekrowaną w roku 1448. Historia sakralnej obecności w tym miejscu sięga wcześniej, ok. 965 roku. Pierwotnie stał w tym miejscu najstarszy kościół w obrębie grodu poznańskiego, a w zasadzie zamkowa kaplica. W rejonie grodu powstała bowiem wówczas kamienna przedromańska budowla związana z wybudowanym tu przez Mieszka I, w drugiej połowie X wieku, kompleksem pałacowym, którego istnienie potwierdziły rozpoczęte w 1999 roku wykopaliska archeologiczne. Ten sakralny obiekt powstał w związku z przybyciem do Polski, jeszcze przed chrztem Mieszka, czeskiej księżniczki Dobrawy, która była już chrześcijanką. Jak świadczą późniejsze źródła, świątynia była zbudowana pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny; było to więc najstarsze wezwanie maryjne w Polsce.
W 1038 roku świątynia została zniszczona podczas najazdu księcia Brzetysława I, o czym wspomina Gall Anonim w swojej Kronice polskiej, co potwierdzają także współczesne badania archeologiczne, które wskazały na obecność zniszczeń i warstw spalenizny z tego okresu w obrębie palatium i kaplicy. Odbudowy podjął się Kazimierz Odnowiciel, prawdopodobnie z inicjatywy jego żony, księżnej Dobroniegi, nadając kościołowi romańską formę i umacniając jego związek z książęcym grodem. W wystawionym przez księcia Przemysła I w 1247 roku przywileju immunitetowym dla dóbr biskupów poznańskich, miejsce to określono jako in throno ad Sanctam Mariam, co potwierdza stałą obecność tej świątyni, odnotowaną w dokumentach piastowskich. Po 1139 roku, w czasach panowania Mieszka Starego, kościół został podniesiony do rangi kolegiaty, a wokół niego funkcjonowała kapituła z trzema prebendami, w tym prałaturą kanclerza Wielkopolski.
W 1401 roku król Władysław Jagiełło przekazał prałaturę kolegiacką Uniwersytetowi Krakowskiemu, tym samym oddając go w pieczę biskupów poznańskich. W swej strukturze architektonicznej z okresu odbudowy w połowie XI wieku świątynia przetrwała aż do około 1430 roku, kiedy to rozebrano ją i przystąpiono do budowy nowego kościoła zachowanego do dzisiaj. W latach 1431–1448 ze środków fundacji poznańskiej kapituły oraz inicjatywy biskupa Andrzeja z Bnina wzniesiono nowy, gotycki kościół. Kierownikiem prac był mistrz murarski Hanusz Prus z Poznania. W 1445 roku murator z Kościana Jan Lorek wzniósł szczyt zachodni i dach, a w latach 1447–1448 sklepienia wykonali Mikołaj z Poznania i jego syn.
W kolejnych stuleciach obiekt był wielokrotnie remontowany, m.in. w latach 1465–1466 kolegiatę i nieduży cmentarz obok niej ogrodzono wysokim murem, w latach 1594–1595 przeprowadzono remont staraniem biskupa Łukasza Kościeleckiego; w latach 1698–1727 dokonano naprawy zniszczonych sklepień i wprowadzono sklepienia żaglaste nad prezbiterium; w 1781 roku stwierdzono na tyle poważne pęknięcia ścian, że kapituła kolegiacka musiała czasowo zawiesić odprawianie nabożeństw wewnątrz świątyni; z nastaniem rządów pruskich, po skonfiskowaniu funduszy kolegiaty, stan kościoła był zły i budził u zaborców pokusę jego rozbiórki, tak jak postępowano wówczas z podobnymi zabytkowymi kościołami. Już w latach 1805–1818 nastąpiły próby rozbiórki przez władze pruskie, powstrzymane m.in. dzięki staraniom biskupów Ignacego Raczyńskiego i Marcina Dunina. W latach 1859–1862, za czasów abp. Leona Przyłuskiego, odbyła się gruntowna restauracja świątyni, kolejna zaś za czasów abp. Juliusza Dindera w latach 1883–1890.
Podczas II wojny światowej, w latach 1941–1945, świątynia została ogołocona i przekształcona w magazyn muzealiów. Po wojnie, w latach 1954–1955, doszło do rekonstrukcji wnętrza według projektu Wacława Taranczewskiego, który zaprojektował polichromie, witraże i ołtarz poliptyczny. Od 1988 roku trwały prace konstrukcyjne przy wzmacnianiu filarów kościoła, a od 1999 roku prowadzone były systematyczne badania archeologiczne pod kierunkiem prof. Hanny Kóčki-Krenz. W 2021 roku świątynia została przywrócona do pełnienia funkcji sakralnych po renowacji konserwatorskiej i uroczyście poświęcona w święto chrztu Polski. Obecnie kościół jest po latach udostępniony do zwiedzania, wewnątrz możemy także poznać jego historię, dzięki multimedialnej prezentacji wyświetlanej na ekranie wbudowanym w posadzkę kościoła.
Architektura świątyni
Kościół Najświętszej Marii Panny in Summo jest reprezentatywnym przykładem późnogotyckiej architektury ceglanej na ziemiach polskich. Bryła budowli wykonana jest z czerwonej cegły, miejscami urozmaiconej cegłą glazurowaną. Plan przestrzenny obejmuje trójnawową halę z prezbiterium zamkniętym wielobocznie oraz obejściem (ambitem) wokół. Takie rozplanowanie, zbliżenie wysokości naw bocznych i głównej, jest charakterystyczne dla szkół murarskich północnej Europy i świadczy o inspiracjach ceglanym gotykiem Pomorza i Brandenburgii.
To tylko fragment artykułu
To wydanie jest wciąż dostępne. Aby przeczytać cały tekst, zamów czasopismo w wersji drukowanej albo zapisz się do naszego biuletynu, a wtedy otrzymasz darmowy dostęp.
Zapisz się tutaj:
