Szczycąca się bogatą historią, kulturą i duchowością archidiecezja warmińska swą główną świątynię ma we Fromborku. Jednak administracyjne jej centrum znajduje się w Olsztynie – ponadstusześćdziesięciotysięcznym mieście, siedzibie władz wojewódzkich i naturalnej metropolii regionu warmińsko-mazurskiego. Tu też wznosi się XIV-wieczna gotycka bazylika konkatedralna pw. św. Jakuba Starszego Apostoła.
Wraz z nadaniem praw miejskich Olsztynowi w 1353 roku erygowano i uposażono tutejszą parafię. Stały dochód z sześciu łanów ziemi oraz dziesięcina snopowa umożliwiły rozpoczęcie budowy okazałego kościoła farnego, co nastąpiło przed 1378 rokiem. Kolejno wznoszono mury korpusu – pokrytego dachem przed 1429 rokiem – oraz trzy kondygnacje wieży, której budowę ukończono dopiero pod koniec XVI stulecia. Istotną inwestycją w XVIII wieku stała się natomiast przebudowa kaplic przywieżowych przeprowadzona pod kierunkiem Piotra Olchowskiego z Reszla.
Najdotkliwsze zniszczenia poniosło wnętrze świątyni w 1807 roku, gdy w czasie wojny toczonej przez Napoleona z Prusami stacjonujący tu żołnierze wykorzystywali drewniane wyposażenie jako opał. W kolejnych latach wystrój doposażono go obiektami barokowymi (pochodzącymi w części z likwidowanych kościołów Olsztyna) oraz neobarokowymi. W takiej formie przetrwał do lat 60. XIX wieku, kiedy przeprowadzono szeroko zakrojone prace regotycyzujące w duchu powrotu do tradycji średniowiecza. Ołtarz główny, przeniesiony z zamkowej kaplicy św. Anny, zawierający cenne przykłady malarstwa flamandzkiego, niestety strawił pożar w 1896 roku.
W latach 1898–1900 za kontuarem miejscowych organów zasiadał Feliks Nowowiejski – kompozytor „Roty”, a także warmińskiego hymnu „O Warmio moja miła”. Świątynia odegrała istotną rolę dla utrzymania polskości w regionie, zwłaszcza w okresie międzywojennym, gdy proboszczem był ks. kan. Jan Hanowski. Pomimo szykan ze strony władz pruskich duchowny wprowadził celebracje z kazaniem w języku polskim w niedziele i święta oraz katechizację dzieci po polsku. Kiedy do miasta wkroczyła Armia Czerwona, bezlitośnie niszcząc wszelkie świadectwa niemieckiej przeszłości Olsztyna, kapłanowi udało się uzyskać u komendanta wojennego ochronę dla kościoła farnego.
Duszpasterstwo prowadzone przez ks. Hanowskiego tworzyło pomost między przedwojenną tradycją warmińską a nową, powojenną rzeczywistością. 1 kwietnia 1945 roku w kościele św. Jakuba odprawiono pierwszą mszę świętą rezurekcyjną dla nowej, polskiej społeczności, podczas której odśpiewano „Boże, coś Polskę”, w symboliczny sposób rozpoczynając nowy początek w historii miasta. Po zakończeniu działań wojennych administrator apostolski diecezji warmińskiej, ks. dr Teodor Bensch, przeniósł siedzibę kurii biskupiej ze zniszczonego Fromborka do Olsztyna. Kościół św. Jakuba stał się główną świątynią diecezji, w której odbywały się najważniejsze uroczystości kościelne, takie jak ingres administratora apostolskiego (14 października 1945 roku) czy święcenia kapłańskie.
Świątynia w tym czasie gościła najważniejsze osobistości życia kościelnego, m.in. metropolitę wileńskiego abp. Romualda Jałbrzykowskiego (maj 1947 roku) oraz Prymasa Polski kard. Augusta Hlonda (lipiec 1947 roku). Po utworzeniu stałej administracji kościelnej dla Ziem Odzyskanych w 1972 roku św. Paweł VI nadał olsztyńskiej farze status konkatedry, a w 2004 roku św. Jan Paweł II uhonorował ją godnością bazyliki mniejszej.
Architektura i wnętrze konkatedry
Olsztyńska bazylika to trzynawowa, sześcioprzęsłowa budowla wzniesiona na planie zwartego prostokąta. W jej obrysie wkomponowano kaplice przy wejściu pod wieżą oraz prezbiterium z zakrystią. Obiekt nie jest ściśle orientowany – posiada prezbiterium skierowane na północny wschód, natomiast usytuowana po przeciwległej stronie wieża ma symbolicznie wskazywać kierunek na Rzym. Potężna bryła z charakterystyczną wieżą wyraźnie góruje w panoramie miasta, tworząc efektowną dominantę widokową od strony południowej i wschodniej. Prezbiterium zwieńczone jest ozdobnym, schodkowym szczytem z pionowymi sterczynami, a górne kondygnacje wieży zdobią tynkowane, ostrołukowe blendy. Całość wieńczy wysoki, ostrosłupowy dach ze smukłą, neogotycką sygnaturką.
Zachwyt budzą późnogotyckie sklepienia z XVI wieku – sieciowe w nawie głównej i kryształowe w nawach bocznych. Neogotycki ołtarz główny mieści figurę Chrystusa Zmartwychwstałego w otoczeniu płaskorzeźbionych scen biblijnych o przesłaniu eucharystycznym (starotestamentowe ofiary: Abla, Abrahama, Melchizedeka, zbieranie manny na pustyni, Narodzenie Pańskie, Ostatnia Wieczerza, Ukrzyżowanie, Spotkanie w Emaus). Powyżej umieszczono witraż ze sceną ukoronowania Najświętszej Maryi Panny przez Trójcę Świętą, pochodzący z końca XIX wieku.
Na jednym z filarów znajduje się figura patrona konkatedry – św. Jakuba Starszego w stroju pielgrzyma, z kolei na belce tęczowej umieszczono krucyfiks dłuta Izaaka Rygi z Królewca. W kaplicach przywieżowych można podziwiać dwa wyjątkowe świeczniki –późnogotycko-renesansowy z dekoracją o tematyce maryjnej oraz drugi, pochodzący z końca XVI wieku, zdobiony głową jelenia z naturalnym porożem.
To tylko fragment artykułu
To wydanie jest wciąż dostępne. Aby przeczytać cały tekst, zamów czasopismo w wersji drukowanej albo zapisz się do naszego biuletynu, a wtedy otrzymasz darmowy dostęp.
Zapisz się tutaj:
